Lixo nudar problema komun ida ne’ebe hafoer ita nia ambiente hodi hamosu efeitu negativu ba saude publiku.
Lixo mak nudar materia restu ne’ebe produs husi ita ema kada loron ou prosesu natural ne’ebe la util ona ne’ebe kategoriza nudar lixu solidu (padat).
Lixu ne’ebe kada loron ita produs mai husi uma kain ida-idak, industria nomos komersial nomos escola, material hirak ne’e ita kategoriza soe no la bele uja ona.
Managementu lixo ne’ebe ladun diak hanesan soe lixu arbiru iha fatin publiku iha areadores escola bele afeita ba saude publiku ne’ebe seriu ba ita ema no mos estudantes sira.
Lixu mak sasan ne’ebé ema la uza no soe ba fatin ne’ebé determinadu. Lixu bele mai husi fatin oioin, hanesan uma, eskola, fatin públiku, no fatin servisu sira seluk.
Eskola mak baze primeiru hodi mentaliza kanorin sira, hodi fortifika mentalidade ba asaun positiva sira labele soe lixu arbiru hanesan plástiku no restu komida ba rai. Hahalok ne’e halo ambiente eskola sai foer no la saudavel.
Se ita la fó atensaun ba lixu sira ne’e, nia bele hamosu moras no halo estudante sira la konfortavel atu aprende.
Alende ne’e, hahalok ne’e bele estraga mós eskola nia beleza. Tanba ne’e, ita hotu tenke iha konsiénsia atu soe lixu iha fatin lixu ne’ebé determinadu.
Lixu nudar knuk ba infesaun, lixu organiku ne’ebe dodok ona nudar hahan ba ou animal sira hanesan lalar, barata, asu no laho no insekta sira seluk.
Lixu organiku mai husi hahan restu, hanesan aitahan maran sira no balada sira nia foer lixu hirak ne’e sei dodok lalais.
Lixu anorganiku mak mai husi plastiku, besi besi at sira, botir, agua mamuk no seluk tan, lixu hirak ne’e susar atu dodok.
Insekta nudar autor ba vetor (transmite) moras sira husi lixu ba ita ema nia isin lolon, por ezemplu lalar sira ba houbor lixu ne’ebe soe arbiru ikus mai insekta sira ne’e ba hahan sira ne’ebe iha ita nia meza la taka ho didiak.
Moras ne’e sei afeita ba ita ema impaktu husi lixu organiku mak diarea no kolera tamba baktaria hirak ne’e kontamina ona hahan sira no bee ne’ebe ita utiliza loron-loron.
Aleinde ne’e iha mos moras seluk ne’ebe impaktu husi lixu mak bele mai husi lalar, wanhira lalar ba hobour hahan restu sira iha lixu no iha ita nia uma hahan sira ita la maneija ho seguru bele tranzmite fila fali moras ba ita ema.
Impaktu husi lixu mos bele afeita ba ita nia saude bele hamosu moras kulit ou katak no iha mos kutun, ho lixu ne’ebe konteina ho foe oin-oin nomos vantagen ba insekta sira atu moris iha hafatin lixeira.
Se wainhira ita ema kontaktu direta ho lixu hirak ne’ebe komtamina ona bele hamosu infeksaun kulit, isin katak no infeksaun bakteria.
Wainhira ita suno lixu ih afatin publiku, dala barak maneira ne’ebe lais liu ba ita ema atu halakon lixu mak ho maneira sunu.
Maibe ita la konsinete katak wainhira ita sunu lixu plastiku bele rezulta liquidu ou beneno hanesan dioksin no furan, nune’e ahi suar bele hamosu infeksaun respirador (ISPA), asma no bronkites kroniku no risku ba pulumaun ho tempu ne’ebe naruk.
Konlusaun
Influensia lixu ba ita nia saude perigu tebes, tamba ne’e manjementu lixu kada uma kain tenki ho maneira ne’ebe diak no tenki eskolha lixu organiku no anorganiku rusial tebes. Ita tenki hamenus utuliza plastiku no maneija lixu sai adubu organiku hodi bele ajuda risku saude ba ita nia ambiente.Hakerek : Anarela & Carla
Revizasaun : Equipa Formador Jornal Parede Dijital (JPD) DNDM–SEKOMS
Leave a Reply